Als stilte troost wordt

De vrouw kijkt me met een zachte, meevoelende blik aan. Dan zegt ze, met een zucht waarin haar eigen recente verlies doorklinkt: ‘Het is gewoon een zwart gat dat achter blijft.’
Ik slik en voel een rilling door me heen gaan.

Het raakt me hoe een overlijden, een afscheid of ziekte mensen vaak dichter bij elkaar brengt. Als we zien dat iemand verdriet heeft, willen we iets doen: even laten weten dat we aan ze denken, dat we van ze houden, dat we er zijn. Alsof zo’n gebeurtenis iets universeels in ons aanraakt. We uiten dat in bloemen, kaartjes, appjes, kleine gebaren. Iedere attentie is een pareltje van medeleven. Ze bieden troost aan degene die lijdt, maar geven ook de mensen eromheen het gevoel dat ze betrokken zijn.

Tegelijk kan het verlies van een ander – veelal onbewust - onze eigen angst of oud, onverwerkt verdriet aanraken. Dan kan een goedbedoeld woord ineens een projectie worden. De troostende zinnen zeggen dan soms meer over degene die ze uitspreekt dan over degene die nu door een verlies gaat. Dat hoor je als hun eigen pijn of verdriet doorsijpelt in de woorden:
‘Het is een zwart gat waar je inzakt.’
‘Het is zó afschuwelijk.’
‘Je zult je wel eenzaam voelen.’
Of iemand begint te vertellen over een eigen ervaring, vaak zwaarder of ingrijpender. Ik denk dat we dat allemaal wel herkennen. We zijn tenslotte allemaal mensen en iedereen beweegt op eigen tempo en wijze door het leven heen.

Terwijl ik luister naar deze vrouw, vraag ik me af hoe ik haar zou kunnen uitleggen dat een verlies niet altijd als een zwart gat ervaren hoeft te worden. Haar pijn is zo tastbaar aanwezig dat het als een donkere wolk tussen ons in hangt. En die wolk is het enige dat op dit moment aandacht nodig heeft. Woorden lijken te veel, te groot.
Spontaan pak ik haar hand en druk die zachtjes. Zo zitten we daar samen. In stilte. Diezelfde stilte waar de één zo bang voor kan zijn en die voor de ander juist helend is.

En precies die stilte deed even iets. Heel klein, heel zacht - maar toch: de donkere wolk werd iets lichter.

Misschien is dat uiteindelijk alles wat we kunnen doen: laten weten dat we er zijn, dat we meeleven, dat de ander niet alleen hoeft te dragen wat zwaar is.
We zijn tenslotte allemaal mensen en iedereen beweegt op eigen tempo en wijze door het leven heen.

 

 

Klik hier als je zelf vragen hebt over rouwen, over afscheid nemen

Het licht van de laastse adem (20)

Het lichaam van moeder werd de laatste maanden dunner, kwetsbaarder – ze bereidde zich voor op haar dood. Ze at minder, behalve als ze mee uit werd genomen, dan at ze meer dan ik. Steeds meer keerde ze naar binnen, sprak minder, reikte minder uit, maar merkte wel de zilveren schittering van een vliegtuig in de verte op, zuchtend van bewondering voor hun komen en gaan. Moeder schuifelde steeds voorzichtiger door haar kamer in het verzorgingstehuis. Plantjes werden trouw verzorgd door prachtige tere handen, ze keek wat televisie, ontdekte het plezier van in stilte een mooie kleurplaat inkleuren.

Haar gezicht lichtte altijd op als ze mij of een ander familielid zag. Haar gulle lach bleef en dan ging de hemel altijd een klein beetje open. Toch bereikte haar glimlach niet altijd meer haar ogen. Moeder was klaar om te sterven. En eigenlijk al heel lang.

We praatten er veel over in intieme en diepgaande gesprekken. De wolk van dementie verdween altijd weer als we zo van hart tot hart met elkaar spraken. Haar ogen stonden dan helder, net als haar stem.

Ze begreep niet waarom God haar niet allang had opgehaald, tenslotte was zíj er helemaal klaar voor. Moeder had een prachtig en voltooid leven waar ze vol dankbaarheid op terugkeek. Haar mentale lijden werd zichtbaar erger en voor haar ondraaglijk. Klagen, had ze niet geleerd en nooit gedaan, dus daar is ze ook op het laatst niet aan begonnen.

Wel bleven we de verborgen vragen en rafelrandjes onderzoeken. We spraken over ‘hemel en hel’ en hoe we beiden vertrouwden op een liefhebbende God en over de vrije wil en hoe die samenvloeit met Zijn Wil. Zelfs reïncarnatie kwam langs – elk moment, elk leven misschien een kans om te leren en te groeien.

‘Misschien heb ik nog iets te doen?’, vroeg ze regelmatig, haar ogen indringend in de mijne, alsof het antwoord in mij lag. Dan baden we samen of hielden elkaar vast, tot de rust kwam – een stilte die meer zei dan woorden.

Vlak voordat moeder in overgave door de poort van de hemel ging, begreep ik pas wat zij nog te doen had….in elk geval voor mij.

In mij leefde weerstand tegen euthanasie, diep geworteld in mijn katholieke opvoeding waar zelf kiezen om te sterven niet mag – geen nuance, geen uitzondering. De pastoor noemde het ‘moord’, een oordeel dat ik jaren (levens?) droeg. Niet eens dat de kerk het zíet als moord, maar dat het moord ìs. Een belangrijke nuance, die vol overgave werd verkondigd. Toch dwong moeders zorgvuldige voorbereiding me dat te onderzoeken.

Alles in mij wilde moeder volledig ondersteunen in haar langgekoesterde, besproken en vastgelegde wens. Ik wilde er voor haar zijn vanuit vrijheid en liefde, niet vanuit een kramp uit het katholieke geloof of angst. Ik wilde maar één ding: er voor mijn moeder Zijn in twijfelloosheid, zodat we ons beiden volledig vrij en gesteund voelden.

Op de vooravond van het overlijden van moeder kon ik deze angst pas helemaal overstijgen. Na periodes van zelfonderzoek, van het niet wegkijken van de twijfel, van contemplatie en meditatie, werd iets doorbroken. Er scheen licht op jarenlange, zo niet levenslange, angst voor de gepredikte hel en verdoemenis.

Er kwam ruimte voor vrije wil, voor keuze uit liefde en een verdiept respect voor moeder. Ook voor de pastoor groeide begrip – hij predikte wat hij geloofde, zoals het zijn taak was. Maar niet meer voor mij. Misschien is dat wat vrijheid echt betekent.

Moeder ging in helderheid, kracht, vertrouwen en liefde. Zo licht als een veertje viel haar adem in de grote Adem.

Ja, mam, u had nog wat te doen en dat heeft u gedaan. U wachtte tot de cirkel rond was. Dat is genade. Dat is liefde. Dat is wijsheid.

Het licht van haar laatste adem liet een schaduw in mij vervagen.
Openheid en vrede bloeiden op –
een liefde die ik elk mens toewens.

 

'Ik heb je lief, ik heb je lief!'

Na een ongelooflijk drukke en vervullende dag, blik ik even terug op die kleine ontmoetingen, die kleine geluksmomentjes, die mijn leven kleur geven. En het is niet zo dat alles in mijn leven vlekkeloos of zonder slag op stoot, of verdriet of pijn verloopt, zeker niet! Maar nu ik hier zit te tikken, met mijn kopje thee in onze tuin met mijn hond aan mijn voeten, ervaar ik diepe dankbaarheid.

Komt dit door mijn ochtend met mijn kleinkinderen of een dansje met een vreemde? Of dat ik ineens in een hippe herenzaak met mijn jongste zoon een pak uit mocht kiezen of het delen van een pizza aan de waterkant met een blikje bier in mijn hand? Of komt het gewoon door de zomerse warmte? Midden tussen de chaos van het leven ervaar ik juist die kleine momenten als kleine pareltjes.

Het begon vanochtend al vroeg: Vanaf het moment dat ik binnenkom bij onze kleinkinderen tot het moment dat ik wegga, geef ik me er helemaal aan over. Geen vast omlijnde schema's, alleen maar kijken naar die kleine unieke wijze mensjes, aanwezig zijn en zien wat er nodig is. Dat dan terloops de keuken wordt opgeruimd, een boodschapje gedaan, een speeltuintje bezocht, een slaapje wordt gedaan, snoetjes worden gelapt, handjes worden gewassen, knuffels worden gegeven, boterhammetjes worden gegeten, luiers worden verschoond en boekjes worden voorgelezen, is mooi meegenomen en ook wel nuttig. Volop genieten, ongehaast en met aandacht. Wat een voorrecht om oma te mogen zijn. Ouders blij, kinderen blij en OmaLin blij. Iedereen blij.

Dat ik vervolgens voor zoonlief, samen met zijn vriendin en haar zus en zelfs mijn eigen man die toevallig aan kwam fietsen, in een hippe herenzaak een pak mag uitkiezen, had ik vanochtend nog niet kunnen bedenken. Spontane actie, die een verzachtende kleur legt over de reden waarvoor het pak er überhaupt moest komen: het afscheid van een dierbare. Met elkaar werd er een mooi strak pak gekozen en omdat we dit zo met elkaar doen, krijgt het bijna een feestelijk tintje. Het laat mij maar weer zien dat er te midden van een pijnlijke ervaring, zoals het afscheid van een dierbare, zoveel saamhorigheid en liefde en gedragenheid is. Zo wordt het verdriet van een afscheid dragelijker in dankbaarheid voor alles wat er was ..en wat er is.

Naderhand haalt mijn zoon nog een pizza en we delen deze aan de waterkant, onze benen bungelend over een kade in Haarlem. Zoonlief heeft ook wat watertjes en biertjes gehaald en zo toosten we op degene die niet meer bij ons is, op elkaar en op het leven. Met een traan en een lach zitten we naast elkaar, genietend van de zwoele zomeravond, de bootjes die langsvaren en de meerkoeten die ons verlangend aankijken. De zon met al haar warmte verdrijft dan even het verdriet uit het hart en dat geeft een ervaring van zachtheid, verbondenheid en maakt vooral de continuïteit van het leven zichtbaar.

Alleen teruglopend door de knusse binnenstad van Haarlem lever ik de lege blikjes in bij de Appie. In een spontaan gebaar bied ik het statiegeldbonnetje aan aan een jongedame die net staat af te rekenen. In eerste instantie kijkt ze me verstoord aan met zo'n blik van 'val me niet lastig'. Maar al snel licht haar gezicht op en knikt ze verrast, terwijl ze het bonnetje verrekent met haar boodschappen. Als ik doorloop, roept ze me na: 'Mevrouw, Ik HOU van u!!'.

Zo'n liefdesbetuiging over een statiebonnetje van 0,45 cent had ik niet direct verwacht en met minimaal hetzelfde enthousiasme roep ik terug: 'En ik hou van jou!'.

Met een grote glimlach loop ik de straat op, het liedje zingend, dat ik onlangs met Koor Canto zong:
'I like the flowers, I like the daffodills, I like the mountains...'
en naast mij hoor ik een man inzetten:
'I like the green hills, I like the firestone, I like to be alone....'

En voordat ik het weet zwier ik rond met deze wildvreemde man!

Als ik dan nu in mijn tuintje zit, zingt mijn hart: 'lief leven, ik heb je lief, ik heb je lief!'

Zwaaien en vrienden

We wonen inmiddels al een tijdje in een hofje in Heemstede. Met onze honden gaan we graag de hort op maar in elk geval maken we dagelijks hetzelfde ochtendrondje in de buurt. Op dit rondje passeren we een huis waarin een echtpaar met zeer respectabele leeftijd woont en dan zwaaien we naar elkaar. Altijd. Al jaren. In de bijna 15 jaar dat we hier wonen hebben we nooit namen uitgewisseld, hooguit een klein praatje in het voorbijgaan. Maar het opsteken van een hand is vaste prik.

In de voortuin staan het hele jaar prachtige bloeiers en alles is altijd tip top verzorgd. Het echtpaar en het huis stralen warmte en gezelligheid uit.

Een paar dagen geleden loopt mijn man na zijn ochtendwandeling binnen met een kaart in zijn hand. Ik weet direct dat er iets goed mis is en al snel hoor ik dat onze achterbuurman plotseling is overleden. 'Vorige week stond hij nog op een ladder om het huis te schilderen', stamelen we in koor terwijl we onze armen om elkaar heen slaan. We vallen beiden stil en voelen een intens verdriet over ons heen dalen. Een traan loopt over mijn wang.

Kijkend naar de kaart, steek ik een kaarsje aan en pak mijn gitaar om een mantra te zingen. Het raakt, dit plotselinge bericht en ik realiseer me weer hoe het leven ons blijft verrassen.

Bij nadere bestudering van de kaart lees ik een prachtige boodschap over zijn handen en hoe deze altijd voor iedereen hebben gewerkt. Voor mij zijn de armen en de handen het verlengde van ons hart en we gebruiken ze om elkaar te omhelzen, te helpen en te koesteren.

Het jarenlange zwaaien met diezelfde handen heeft een onzichtbare band gelegd tussen vier mensen. Er zijn geen namen nodig. Geen koffie, geen thee, geen gesprekken. Niets. Alleen maar het opsteken van een hand als groet, als vriendschappelijk gebaar, als opsteker, als blijk van herkenning of goede wensen.

Wat een herinnering laat hij achter, samen met zijn vrouw!

Een herinnering van vriendschap, van eenvoud en betrokkenheid.

 

En zwaaien? Dat blijven we doen, vanuit ons hart.

www.silent-touch.nl

Het einde brengt een begin

Ietwat bedremmeld kijkt ze de slaapkamer van haar moeder rond. Waar moet ze beginnen? De afgelopen weken heeft ze afscheid genomen van haar moeder. De band met haar moeder was diep, hartstochtelijk, intens. Haar moeder had een onstuimig, hartstochtelijk en wisselvallig karakter, waardoor het niet altijd even makkelijk was, maar er was altijd liefde, nog steeds. Terwijl ze stilletjes door de kamer loopt en de kledingkast opentrekt, trekken de laatste liefdevolle momenten met haar moeder aan haar voorbij. Ja, het was een sterke vrouw, levendig, onafhankelijk, eigenzinnig en ze stak haar mening niet onder stoelen of banken, ook niet voor de lieve vrede. Dat laatste was best wel eens handig geweest, mijmert Mariëtta.

Mariëtta laat met een liefkozend gebaar haar vingers glijden over de stapels keurig opgevouwen, gestreken kledingstukken en de hangertjes met jurken en bloesjes, die ze stuk voor stuk herkent. Onder in de kast staan met militaire precisie schoenen, slippers en slofjes naast elkaar. Naast haar vrijheidszin, zat er misschien ook een bijna dwangmatige netheid in haar moeder?

Met dezelfde praktische instelling als haar moeder, komt Mariëtta plotseling in beweging en verzamelt ze de inhoud van de kledingkast op het bed. Elk kledingstuk wordt uitgevouwen en keurig weer opgevouwen. Spontaan drukt ze een kus op de eerste blouse en bedankt ze het kledingstuk voor de trouwe 'dienst' die ze haar moeder heeft bewezen. Stuk voor stuk gaan de kledingstukken door haar handen en ze merkt pas dat ze huilt als ze met haar hand over haar natte wangen veegt. De tranen zijn een mengelmoes van pijnlijke en mooie herinnering, van afscheid, van liefde. Haar handen gaan gestaag door. Dit voelt zo kloppend. Alle spullen van haar moeder, die zij met liefde heeft gedragen en die haar moeder met zorg heeft behandeld, verdienen ook een laatste liefkozend bedankje en afscheid.

Met groeiend enthousiasme en vastberadenheid gaat Mariëtta nu systematisch door de kleding, de schoenen, de talloze shawls, kettingen, kleine hebbedingetjes en één voor één belanden ze nu op de stapels ter verdeling. Een buurvrouw, een buurjongen, de werkster, de masseuse, oude vrienden, een vluchteling, een goed doel. Mariëtta gaat door met de taak, waar ze zo tegenop zag en merkt al snel, dat het geen taak meer is, maar een uiting van dankbaarheid en liefde.

Dag na dag gaat Mariëtta naar het huis van haar moeder, dat leger en leger wordt. Vol toewijding zegent ze alles wat door haar handen komt en wenst het een goede reis. Doos na doos en meubelstuk na meubelstuk wordt opgehaald door dankbare mensen. Alles vindt een goede plek, een goede eigenaar of een fijne bestemming.

Het huis wordt kaler en de energie verandert. Als alles leeg is, kijkt Mariëtta met dankbaarheid en tevredenheid om zich heen. Het verdrietige afscheid, is als een begin geworden. Een begin voor de reis van haar moeder in de innerlijke werelden. Een frisse start van het huis om nieuwe bewoners te ontvangen. Een nieuw thuis voor alle spullen die andere eigenaren zullen omringen. Last but not least: een begin voor haarzelf.

Diep van binnen borrelt er een lach op. Ze werpt haar handen omhoog en dankt tot slot het huis, de trap, de deuren, de ramen, de kamers. Een laatste traan vermengt zich met haar glimlach en veroorzaakt in haar hart een bijna zoete pijn.

Resoluut draait ze voor de laatste keer de sleutel om. 

De cirkel is rond en het is goed.

Meer lezen over Stervensbegeleiding?